به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ بررسی روند بازار ارز نشان میدهد افزایش قیمت دلار در دو هفته گذشته، ادامه روندی است که از ابتدای فعالیت دولت چهاردهم آغاز شده است. در ۳۱ مرداد ۱۴۰۳، همزمان با آغاز به کار دولت چهاردهم، نرخ دلار ۵۸ هزار و ۴۱۰ تومان بود. این نرخ تا ۷ اسفند ۱۴۰۴، یعنی پیش از آغاز جنگ رمضان، به ۱۶۵ هزار و ۳۷۰ تومان رسید و افزایش ۱۸۳ درصدی را ثبت کرد. پس از آغاز جنگ، برخلاف انتظارات، نرخ ارز مسیر نزولی در پیش گرفت و تا پیش از امضای تفاهمنامه ایران و آمریکا برای خاتمه جنگ (۲۸ خرداد ۱۴۰۵) به ۱۵۶ هزار و ۵۰۰ تومان کاهش یافت. با این حال، از آن زمان تا پایان هفته گذشته، دلار ۶۶ هزار و ۵۶۰ تومان (۴۲٫۵ درصد) افزایش یافت.
همچنین قیمت دلار از ابتدای سال جاری تا پیش از سخنان همتی در ۲۹ مرداد حدود ۱۷٫۴ درصد افزایش یافته بود، اما پس از اظهارات او، رشد نرخ دلار به حدود ۳۸٫۷ درصد رسید؛ یعنی ۱۸٫۳ درصد از افزایش نرخ دلار طی ۱۶ روز اخیر رخ داده است. اما چرا نرخ دلار بهعنوان شاخص بازار ارز طی این مدت جهش کرد؟ پاسخ را باید در سیگنال رئیسکل بانک مرکزی و مقامات دولت چهاردهم به بازار جستوجو کرد.
سیگنال پاستور و میرداماد به فردوسی
عبدالناصر همتی، رئیسکل بانک مرکزی دولت پزشکیان، ۲۹ مرداد در یک گفتوگوی تلویزیونی گفت: «درآمد کشور از فروش نفت صفر شده است.» این جمله در شرایطی بیان شد که بازار ارز پیش از آن نیز با افزایش انتظارات تورمی، نگرانی درباره آینده و ابهامهای سیاسی و اقتصادی روبهرو بود. طبیعی است که چنین اظهارنظری از سوی عالیترین مقام پولی کشور، برای مردم و فعالان اقتصادی، سیگنال و پیام مهمی داشته باشد.
جعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور نیز گفت: «دولت بهدلیل ناترازی بودجه ناچار به چاپ پول است.» کنار هم قرار گرفتن این اظهارنظرها، از نگاه فعالان اقتصادی به معنای تشدید محدودیتهای ارزی و افزایش احتمال رشد پایه پولی و تورم تلقی میشود. با این حال، کارشناسان معتقدند تحول سیاسی یا اقتصادی که بتواند چنین جهش سریعی در نرخ ارز را توضیح دهد، رخ نداده بود؛ حتی تشدید تحریمهای آمریکا نیز موضوعی نبود که بازار از قبل از آن بیاطلاع باشد. بنابراین، بخش عمدهای از افزایش نرخ ارز طی دو هفته گذشته، ناشی از تغییر انتظارات پس از اظهارات مقامهای دولت چهاردهم است.
دلارهای نفتی وارد خزانه شد
در مقابل، گزارشهای منتشرشده تصویر متفاوتی از وضعیت منابع ارزی نشان میدهند. براساس اعلام وزارت نفت، وصول ارز حاصل از فروش نفت در چهار ماهه نخست سال ۱٫۵ برابر مدت مشابه سال گذشته بوده و به ۷٫۵ میلیارد دلار رسیده است. همچنین اعلام شده ذخایر ارزی بانک مرکزی در مردادماه یک میلیارد دلار افزایش یافته است. خبرگزاری فارس نیز نوشت: در ۱۱ روز نخست شهریور، بیش از یک میلیارد دلار ارز نفتی به ذخایر ارزی کشور افزوده شده است.
از سوی دیگر، بررسی اطلاعات مرکز مبادله نشان میدهد تقاضای واردکنندگان بهعنوان اصلیترین تقاضای تجاری ارز کاهش یافته است و بسیاری از واردکنندگان حاضر نیستند ارز را با نرخهای بالاتر از ۲۰۰ هزار تومان خریداری کنند. این موضوع نشان میدهد افزایش اخیر الزاماً از رشد تقاضای واقعی تجارت ناشی نشده و باید عوامل دیگری مانند تقاضای احتیاطی، سفتهبازی و نگرانی درباره آینده ارزش پول ملی را نیز در نظر گرفت.
علی رضایی، کارشناس اقتصادی، میگوید: «مسئله تنها افزایش نرخ دلار نیست، بلکه بانک مرکزی و سران اقتصادی کشور با تشریح اخبار مثبت نباید اجازه اثرگذاری عملیات روانی و شکلگیری انتظارات را بدهند. هماکنون اطمینانبخشی به بازار ارز از سوی بانک مرکزی، پشتیبانی از تقاضای واردات و مقابله بههنگام رسانهای با عملیات روانی آمریکا میتواند مسیر انتظارات منفی را از بازار جدا کرده و زمینه شکلگیری آرامش در بازار را مهیا کند.»
تغییر ۱۸۰ درجهای همتی و اعتراف دیرهنگام
همتی رئیسکل بانک مرکزی دیروز نیز پس از آنکه ترکشهای کلامی او قیمت دلار را به سقف ۲۲۱ هزار تومان رساند، گفت: با وجود شرایط جنگی، محدودیتهای خارجی و اختلالاتی که در تجارت کشور ایجاد شده، تأمین ارز واردات تا دیروز نسبت به دوره مشابه سال گذشته، ۱۵ درصد کاهش داشته که بخشی از آن ناشی از کاهش حجم واردات و در نتیجه کاهش تقاضای تجاری برای ارز بوده است. وی از تقویت ذخایر ارز بانک مرکزی خبر داد و افزود: منابع موجود برای استمرار پوشش نیازهای تجاری کشور در سناریوهای پیشرو کفایت دارد.
به گفته همتی، وقتی تقاضای تجاری با کمبود جدی ارز مواجه نیست، بخش قابل توجهی از فشارهایی که در بازار ارز مشاهده میشود را باید در افزایش تقاضای احتیاطی، سفتهبازانه و تقاضای خروج سرمایه جستوجو کرد. این نوع تقاضا به اخبار و انتظارات بسیار حساس است و همانقدر که میتواند در مدت کوتاهی افزایش یابد، با تغییر شرایط و انتظارات نیز میتواند بهسرعت فروکش کند. رئیسکل بانک مرکزی تأکید کرد: تلاش روزانه مقامات آمریکایی برای بازتولید اخبار تکراری و کماثر نیز با هدف اثرگذاری بر همین انتظارات صورت میگیرد. او با بیان اینکه بانک مرکزی در برابر نوسانات غیرعادی بازار تماشاگر نخواهد بود، اعلام کرد: هر جا نرخها از واقعیتهای بنیادی اقتصاد فاصله بگیرند و نوسانات انتظاری تشدید شود، بانک مرکزی با استفاده از ظرفیت ارزی و ابزارهای در اختیار خود، بهموقع و با قدرت در بازار مداخله خواهد کرد. زمان، نحوه و حجم این مداخلات نیز متناسب با شرایط بازار تعیین خواهد شد و فعالان بازار نباید نوسانات فعلی را یکطرفه یا بدون پاسخ تلقی کنند.
مواضع تازه همتی بیش از آنکه تشریح یک راهبرد پولی باشد، نوعی اعتراف ناخواسته به پیامدهای فاجعهبار خطای کلامی خود اوست. تأکید دوباره بر «کفایت منابع ارزی» و نامیدن جهش دلار بهعنوان «نوسان انتظاری و هیجانی»، عملاً اقرار به این واقعیت است که شوک اخیر بازار ارز مستقیماً در ادعای نسنجیده او در «صفر شدن درآمد نفتی» ریشه داشته است.
بانکها عامل افزایش نرخ ارز بودند؟
با این حال سایت بانک مرکزی روز پنجشنبه گذشته (۱۲ شهریور ۱۴۰۵) خبری روی خروجی خود منتشر و اعلام کرد: تعدادی از بانکها که مقررات و الزامات ابلاغی مربوط به کارسازی تراکنشهای بانکی مشتریان را رعایت نکرده بودند و زیرساختهای فراهمشده توسط آنها مورد سوءاستفاده اخلالگران در بازار ارز، طلا و فلزات گرانبها قرار گرفته بود، مشمول جریمه نقدی شدند. فارس نیز نوشت: حدود ۱۱ بانک در این زمینه تخلف داشتهاند.
نظارت بر شبکه بانکی و مقابله با تراکنشهای مشکوک، اقدامی ضروری است و نمیتوان نقش فعالیتهای سفتهبازانه و تراکنشهای غیرشفاف را در بازار ارز نادیده گرفت، اما نسبت دادن جهش نرخ دلار به تخلف چند بانک، بدون توضیح درباره نقش سیگنال رئیسکل بانک مرکزی، انتظارات و…، تصویری ناقص از مسئله ارائه میدهد. این موضوع نشان میدهد بانک مرکزی بهدنبال دادن آدرس غلط درباره علل افزایش نرخ ارز است./ روزنامه نوبنیاد
